ادب و ویرایش

برای دانشجویان فارسی عمومی و پیش

روش تجنیس یا جناس یا همجنس سازی

 1.      جناس تام: یعنی اتحاد واک و اختلاف در معنی

  شانه/شانه              گور/گور                                   گوی/گوی

فرق معنایی معمولاً از جمله یعنی معنای کلام فهمیده می شود.

                 از آن دمی که ز چشمم برفت رود عزیز                  کنار دیده من همچو رود جیحون است

رود اول فرزند و رود دوم جوی آب است.

2.      جناس لفظ: تلفظ دو رکن جناس مانند هم است اما در نوشته متفاوتند:

تجانس لفظ بین خوار/خار       فطرت/فترت   محذور/محظور را جناس لفظ نام نهاده اند.

جناس لفظ مورد توجه قدما بود.

           چو در شصت او فتادش زندگانی                 خدنگ افتادش از شست جوانی

3.      جناس مرکب(رفو شده): بر دو نوع است.

هر دو کلمه متناجس مرکب باشند، در اینصورت بدان جناس ملفّق یا متشابه گویند

         چون نای بی نوایم از این نای بی نوا (به معنی زندان)      شادی ندید هیچکس از نای بی نوا (به معنی نای بی آهنگ)

4.      جناس مضارع:

و آن وقتی است که اختلاف صامت های آغازین بسیار کم باشد یعنی صامت ها قریب المخرج باشند.

بست / پست

                   که از آن دوری در این دَورای کلیم                 پا مکش زیرا دراز است این گلیم

 

5.      جناس ناقص یا محرّف (جناس اختلاف مصّوت کوتاه )

و آن اختلاف در مصّوت کوتاه دو کلمه هم هجا و هم واک است.

               مکن تا توانی دل خویش ریش             و گر می کنی، می کًنی بیخ خویش

 

            عدو را بجای خسک، زر بریز             که احسان کـُنَد،کـٌٌند دندان تیز

6.      جناس اشتقاق یا اقتضاب (جناس اختلاف مصّوت بلند)

موسیقیایی ترین نوع جناس اشتقاق است و دو نوع دارد:

1)      مصوت بلند در آخر است:

دارا /دارو /داری                               بینا /بینی                                    مینا /مینو

            خوبان پارسی گو بخشندگان عمرند              ساقی بده بشارت رندان پارسا را

2)      مصوت بلند در آخر نیست: زمان /زمین                              رسول / رسیل

همی توخیتند و همی تاختند            همی سوختند و همی ساختند

7.      جناس اشتقاق (جناس کلمات هم خانواده یا جناس هم ریشه )

الف) جناس پسوند:

چون که گل رفت و گلستان شد خراب          بوی گل را از که جوییم از گلاب

ب)جناس ریشه: دو واژه معمولاً حداقل در دو یا سه صامت و یک مصوت(کوتاه یا بلند) مشترکند:

ملک / مالک / مملکت

8.جناس زاید : جناس زاید بر سه نوع است:

الف) جناس مزید یا مطرف (مختلف الاول ): یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری یک یا دو هجا در آغاز بیشتر داشته باشد:  رمیده/آرمیده                              کوه/شکوه        

      به حسن و خلق و وفا کس به یار ما نرسد                ترا در این سخن انکار کار ما نرسد                       

ب) جناس وسط (مختلف الوسط=زاید): یکی از کلمات متناجس نسبت به دیگری یک مجموعه (صامت+مصوت کوتاه ) در وسط اضافه دارد: کف/کنف                      نرد/نبرد

یا یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری یک مجموعه( صامت+مصوت بلند) در وسط اضافه دارد:

جان/جانان                           خران/خرامان

ج) جناس مذیل (مختلف الآخر) بر چهار نوع است.

1.یکی از متجانسین نسبت به دیگری یک مصوت کوتاه e اضافه دارد: نام/نامه

2. یکی از متجانسین نسبت به دیگری یک مصوت بلند اضافه دارد: ساق/ساقی

3. یکی از متجانسین نسبت به دیگری یک صامت اضافه دارد: سر/سرد یا سرو

4. یکی از متجانسین نسبت به دیگری یک مجموعه (صامت+مصوت)اضافه دارد

            الف) مصوت کوتاه است: دار/دارم

            ب) مصوت بلند است: سر/سراب

9.جناس قلب یا مقلوب:

و آن اختلاف در توزیع واک های مشترک کلمات است و اقسامی دارد:

       الف) قلب بعض: و آن  وقتی است که جای یک صامت در کلمات هم هجا تغییر کند

                  رحیم/حریم                               رقیب/قریب

     ب) قلب کل:  جنگ و گنج

     ج) قلب کامل: شکر به ترازوی وزارت برکش

 

روش تناسب

1.مراعات النظیر:

و آن وقتی است که برخی از واژه های کلام اجزائی از یک کل باشند و بین آنها ارتباط  و تناسب باشد.

                     دلم از مدرسه و صحبت شیخ است ملول       ای خوشا دامن صحرا و گریبان چاکی

مدرسه و درس از اجزا درس و دامن وگریبان و چاک از اجزاء لباس هستند.

2.تناسب گریزی:

آن است که بین کلمات ارتباط معنایی باشد.لفظ مقابل آن عدم تناسب یا تناسب گریزی است.

چشم تا کار می کرد /  هوش پائیز بود /  تا وسط اشتباه های مفرح /  تاهمه چیزهای محض / رفتم نزدیک آب های مصّور

3.تضاد:

بین معنی دو یا چند لفظ تناسب تضاد ( تناسب منفی ) باشد، یعنی کلمات از نظر معنی، عکس و ضد هم باشند.

                      من عهد تو سخت، سست می دانستم             شکستن آن درست می دانستم

4.پارادوکس:

مهمترین نوع تضاد درادبیات پارادوکس یا متناقض نماست و آن وقتی است که تضاد منجر به معنای غریب به ظاهر متناقض شود.

                     هرگز حدیث حاضر غایب شنیده ای                من در میان جمع و دلم جای دیگر است

5.حس آمیزی:

و آن آوردن لغات مربوط به حس های مختلف کنار هم است.

                                     آینه ام آینه ام مرد مقالات نیم           دیده شود حال من از چشم شود گوش شما

6. تلمیح:

اشاره به داستانی در کلام است و دو ژرف ساخت تشبیه و تناسب دارد زیرا اولاً ایجاد رابطه تشبیهی بین مطلب و داستان است ثانیاً بین اجزاء داستان تناسب وجود دارد.

                         بیستون کندن فرهاد نه کاری است شگفت                شور شیرین به سر هر که فتد کوهکن است     

بین بیستون و فرهاد و کوهکن و شیرین مراعات النظیر تلمیحی ( داستانی ) وجود دارد

7.ارصاد و تسهیم:

تناسب بین معانی و الفاظ آنقدر واضح و آشکار باشد که پایان بیت قابل پیش بینی باشد.

                در غم یار،یار بایستی              یا غمم را کنار بایستی

  8.براعت استهلال:

بین مقدمه اثری با موضوع آن تناسب معنایی اجمال و تفصیل باشد یعنی از مطالعه مقدمه مختصر، جوّ کلی کتاب یا موضوع آن آشکار گردد.

            ستمکار خوانیمش ار دادگر؟              هنرمند دانیمش ار بی هنر

9.

10.حشو ملیح (اعتراض، حشو لوزینه):

در طی کلام جمله معترضه ای  آوردند که با مطلب تناسب تام داشته باشد و معمولا در آن لطیفه و هنری است. حشو ملیح بیشتر ( نه همیشه) در دعا و نفرین به کار می رود.

                              دی-که پایش شکسته باد-برفت         گل-که عمرش دراز باد-آمد

11.

12

13.جابجایی صفت:

صفت موصوفی را بمناسبت به موصوف دیگری نسبت دهند و این از مختصات سبکی شعر نو است چنان که مثلاً بگویید: (شهر در رویای سرد برف خفته بود) و سرد را که صفت برف است به رویا سریان دهند.

تمام روز در آینه گریه می کردم    /  بهار پنجره ام را به وهم سبز درختان سپرده بود  /     تنم به پیله تنهاییم نمی گنجید

14.صدا معنایی:

      آوردن الفاظی که صدایشان مستمع را به منبع صوت دلالت کند.

                       ستون کرد چپ را خم کرد راست         خروش از خم چرخ چاچی بخاست

     ترادف (خ) ها صدای خش خش خم شدن کمان را به ذهن متبادر می کند.

15.

 

تسجع و انواع آن

سجع: آن است که کلمات آخر قرینه ها در وزن یا حرف روی یا هر دو موافق باشند.

سجع بر سه قسم است: متوازی- مطرف- متوازن

1. سجع متوازی: آن است که کلمات در وزن و حرف روی هر دو مطابق باشند، مانند کار/بار         دست/شست             خامه/نامه

توانگری به هنر است نه به مال بزرگی به خرد است نه به سال

2.سجع مطرف : آن است که الفاظ در روی یکی و در وزن مختلف باشند. مانند: کار/شکار            دست/شکست

واز نثر فارسی: ابر آزارند و نمی بارند ، چشمه آفتابند و بر کس نمی تابند بر مرکب استطاعت سوارانند و نمی رانند.

3.سجع متوازن: آن است که کلمات قرینه در وزن متفق و در حرف روی مختلف باشند، مانند کار/کام

و نهال/ نهاد و نامه/ناله

مثال از نثر فارسی: فلان را اصلی است پاک و طینتی است صاف، دارای گوهری است شریف و صاحب طبعی است کریم.

 

موازنه و ترصیع: ....

 

 

انواع «ی»

 1- نکره: در آخر اسم میآید و آن را ناشناس می­کند؛

2- وحدت: در آخر اسم برای بیان شمارش به کار می­رود؛

                     حباب وار بیندازم از نشاط کلاه   اگر ز روی تو عکسی به جام ما افتد

3- نسبت: در آخر اسم آمده، آن را منسوب میکند؛ جنگی، کاری، رازی.

4- مصدری(حاصل مصدر): در آخر اسم، صفت، ضمیر، ادات استفهام و عدد میآید و افادۀ معنای مصدری می­کند؛ دانایی

5- استمراری: به دنبال فعل ماضی مطلق می­آید تا ماضی استمراری بسازد. می و همی از نشانه های ان می باشد؛

                  درویش بجز بوی طعامش نشنیدی   مرغ از پی نان خوردن او ریزه نچیدی

6- تکثیر: پسوند مفی معنی بسیاری و انبوهی؛ بسی.

7- مفعولی: در اخر اسم میآید و به آن معنی مفعولی میدهد؛

              ملامتگو چه دریابد میان عاشق و معشوق    نبیند چشم نابینا  خصوص اسرار پنهانی(ی=را)

                  تو به بازی نشسته وز چپ و راست        می­رود تیر چرخ پرتابی(ی=شده)

  لعنتی، انتخابی نیز جزو این نوع اند.

8- فاعلی: در آخر اسم می آید و معنای فاعلی به آن می­دهد؛چنگی، جنگی، وسواسی،...

                  ز درگه کرمت روی ناامیدی نیست   کجا رود مگس از کارگاه حلوایی

9- زاید: معنای  کلمۀ همراه خود را تغییر نمی دهد، عداه ای بدان یای زینت نیز گفته اند؛ مانند آبروی، خدای، قبای، گوهرزای ، جای.

 و... .